Serbest fon ne demek?
Serbest fon, katılma payları yalnızca nitelikli yatırımcılara satılmak üzere kurulan ve serbest şemsiye fona bağlı yatırım fonudur (SPK III-52.1, md. 6 ve 25). Diğer fonlara uygulanan portföy ve işlem sınırlamalarının çoğuna tabi değildir; KAP'ta ilan ettiği yatırım stratejisi ve limitleri içinde hisse, tahvil, döviz, swap dahil türev araçlar ve başka fonlara yatırım yapabilir. Fiyatını en az ayda bir hesaplamak zorundadır; birçoğu her gün fiyat açıklar. Pay iade süreleri fiyat açıklama sıklığından daha uzun olabilir.
Bu serbestlik artık sınırsız değil. SPK 28 Ağustos 2026'da serbest fonlara çeşitlendirme sınırları getirdi ve 26 Ekim 2026'da bunları güncelledi. Örneğin portföyün %5'ini aşan pozisyonların toplamı %20'yi, başka fonlara yatırım %15'i, tek bir fona yatırım %10'u geçemez; yöneticinin kontrolündeki şirketlere ve aynı gruba yatırım da sınırlandı. Mevcut fonların uyum için son tarihi 31 Ocak 2027'dir. Unvanında döviz, yabancı ya da para piyasası ifadesi geçen serbest fonlar bu sınırlardan muaftır.
Serbest fonu kimler alabilir?
Serbest fon alabilmek için nitelikli yatırımcı olmanız gerekir. Nitelikli yatırımcı şartları, SPK'nın profesyonel müşteri düzenlemesine atıfla belirlenir. SPK'nın 26 Ekim 2026 tarihli kararıyla (Bülten 2026/74) talebe dayalı profesyonel müşteri olmak için aranan finansal varlık eşiği 10 milyon TL'den 50 milyon TL'ye, işlem hacmi eşiği 5 milyon TL'den 25 milyon TL'ye yükseltildi; değişiklik nitelikli yatırımcı şartlarını da kapsıyor. Aracı kurumların aktardığı Mart 2026 tarihli SPK ilke kararına göre yalnızca finansal varlık şartını sağlayan gerçek kişi de nitelikli yatırımcı sayılıyor; bu durumda bireysel yatırımcı için belirleyici eşik, nakit ve sermaye piyasası araçlarından oluşan 50 milyon TL'lik varlıktır. Eşik 19 Aralık 2025'e kadar 1 milyon TL, bu tarihten sonra 10 milyon TL'ydi.
Statüyü belgelemek satış kuruluşunun yükümlülüğüdür: Banka ya da aracı kurum, nitelikli olduğunuzu gösteren bilgi ve belgeleri almak ve saklamak zorundadır. Hangi belgelerin istendiğini aracı kurumunuz bildirir.
Serbest fon neden alamıyorum?
En sık nedenler şunlardır:
- Nitelikli yatırımcı statünüz yok. Uygulama, satın alma adımında beyan ve belge ister; şartları sağlamıyorsanız işlem açılmaz.
- Eski statünüz yeni eşiğe göre yenilenmedi. 26.10.2026 kararı kazanılmış hakları korumuyor: Daha önce eski tutarlarla nitelikli yatırımcı sayılanlar, yeni şartları sağladıklarını belgelemedikçe serbest fonlarda yalnızca satış emri verebilir.
- Fon TEFAS'ta işlem görmüyor. Bazı serbest fonlar yalnızca kurucusu ya da belirli dağıtıcılar üzerinden satılır ve başka bir bankanın uygulamasında görünmez.
- Fonun işlemleri durdurulmuş. SPK'nın tasfiye ya da durdurma kararı verdiği fonları tasfiye edilen ve işlemi durdurulan fonlar sayfasında listeliyoruz.
Serbest fonlarda stopaj var mı?
Gerçek kişiler için, 9 Temmuz 2025 ve sonrasında alınan paylarda stopaj oranları:
| Fon | Stopaj |
|---|---|
| TEFAS'ta işlem gören serbest fon | %17,5 |
| TEFAS'ta işlem gören serbest hisse senedi yoğun fon | %0 |
| TEFAS dışındaki serbest hisse senedi yoğun fon (27.03.2026'dan sonra alınan pay) | %17,5 |
| TEFAS dışındaki diğer serbest fonlar | %17,5 |
Serbest döviz fonlarında payı döviz cinsinden ihraç edilmiş bir pay grubundan aldıysanız kur farkı vergi matrahına girmez; TL pay grubunda ise kur kazancı dahil bütün kazanç vergilenir. Kanundaki "portföyünün sürekli olarak en az %51'i Borsa İstanbul hissesi olan fonda bir yıldan uzun tutulan pay" istisnası ise Aralık 2025'teki değişiklikten beri TEFAS'ta işlem görmeyen serbest fonlara uygulanmıyor. Ayrıntılar fon stopaj oranları rehberimizde ve hisse senedi yoğun fon maddesinde.
Valör ve alım-satım saatleri
Serbest fonlar fiyatlarını en az ayda bir açıklamak zorunda olduğu ve iade süreleri bundan da uzun olabildiği için paranın hesabınıza geçme süresi, yani valör, diğer fonlardan çok daha uzun olabilir. Emir saati ve valör fondan fona değişir; kesin değerler izahnamede yazar. TEFAS'ta işlem gören fonlarda tarihleri fon valör hesaplama aracıyla kontrol edebilirsiniz.
Değişken fon ile serbest fon farkı
Değişken fonlar da varlık dağılımında esnektir ama SPK tebliğindeki portföy sınırlamalarına tabidir ve herkese satılabilir. Serbest fonlar ise yalnızca nitelikli yatırımcıya satılır ve türev araç ile kaldıraç kullanımında çok daha serbesttir; bu yüzden risk aralıkları da genişler. "Değişken" ve "serbest" adları risk düzeyini değil, fonun tabi olduğu kuralları anlatır.
Serbest fonlarda devlet güvencesi var mı?
Hayır. Serbest fonlar, diğer yatırım fonları gibi TMSF güvencesinde değildir. Fonun varlıkları portföy yönetim şirketinin malvarlığından ayrı saklanır ama yatırım kararlarının sonucu yatırımcıya aittir. Ayrıca TEFAS dışındaki ve unvanında "özel" geçmeyen serbest fonlarda yatırımcı sayısı bir ay içinde 15 gün veya daha uzun süre 50 ya da altına inerse fon özel fona dönüştürülür, başka bir fonla birleştirilir, TEFAS'a alınır ya da tasfiye edilir.
Sık sorulan sorular
Serbest fonun getirisi neden çok yüksek ya da çok düşük olabiliyor?
Portföy sınırlarının gevşek olması, yöneticinin az sayıda varlıkta yoğunlaşmasına ve türev araçlarla kaldıraç kullanmasına izin verir. Bu, iyi dönemde yüksek getiri, kötü dönemde sert kayıp demektir. Geçmiş getiri bir sonraki yılın getirisini göstermez.
Serbest fon satınca para kaç günde hesaba geçer?
Fona göre değişir. Bazı serbest fonlar diğer fonlar gibi birkaç iş günü içinde öder, fiyatını seyrek açıklayan fonlarda bu süre haftaları bulabilir. Satış talimatı vermeden önce izahnamedeki iade esaslarını okuyun.
