Piyasanın emniyet sigortası
Borsa İstanbul'da emirler saniyeler içinde eşleşir. Beklenmedik kötü bir haber geldiğinde çok sayıda yatırımcı ve algoritma aynı anda satış emri gönderirse fiyat dakikalar içinde sert düşebilir. Devre kesici, böyle anlarda işlemleri kısa süreliğine durdurarak yatırımcılara haberi değerlendirme fırsatı veren otomatik bir mekanizmadır. Fiyatın yönünü değiştirmez; yalnızca hareketi yavaşlatır ve fiyatın panik yerine toplu emirlerle oluşmasını sağlar.
Borsa İstanbul'da iki tür devre kesici vardır.
Hisse bazında devre kesici
Bir hissenin fiyatı gün içinde belirlenen eşiğin ötesine geçtiğinde, o hissede sürekli işlem durur. Ardından:
- Belirli bir süre boyunca yalnızca emir toplanır, işlem yapılmaz.
- Toplanan emirler, en fazla işlemin gerçekleşeceği tek bir fiyattan eşleştirilir.
- Hisse yeniden sürekli işleme döner.
Pay Piyasası Prosedürü'ndeki genel tabloda eşikler pazara göre farklıdır, ancak Borsa İstanbul 2020'den beri bunun yerine "ikinci bir duyuruya kadar" tek bir kural uyguluyor: Sürekli işlem gören paylarda devre kesici yalnızca aşağı yönde çalışır; fiyat son tek fiyata ya da baz fiyata göre %5 düşerse o payda 10 dakika emir toplanır ve tek fiyatla eşleştirilir. Kural yeni bir duyuruyla değişebilir; seans akışını emir türleri ve seans saatleri rehberinde anlattık.
Endeks bazında devre kesici
Bu sistem tek bir hisseyi değil, tüm piyasayı durdurur. Borsa İstanbul 1 Eylül 2025'ten itibaren kuralı sadeleştirdi: BIST 100 endeksi önceki günün kapanışına göre %6 veya daha fazla düştüğünde pay piyasasında ve bağlı VİOP sözleşmelerinde işlemler geçici olarak durdurulur. Ardından emir toplama ve eşleştirme ile işlemler yeniden başlar. Bu tarihten önce sistem iki aşamalıydı ve %5 ile %7 düşüşlerde devreye giriyordu; eski haberlerde bu oranları görebilirsiniz.
Sert düşüş seansın son yarım saatinde gelirse işlemler durdurulur ve gün kapanış seansıyla tamamlanır.
Geçmişte ne zaman çalıştı?
Endeks bazında devre kesici Türkiye'de birkaç kez çalıştı. Aralık 2021'deki sert kur hareketleri sırasında aynı gün iki aşama da devreye girdi. 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra BIST 100'deki sert düşüşte devre kesici çalıştı; ardından Borsa İstanbul tüm piyasalarda işlemleri birkaç iş günü için durdurdu. Bu ikinci karar otomatik devre kesici değil, olağanüstü bir yönetim kararıydı.
Devre kesici ile taban ve tavan farkı
Taban ve tavan, bir hissenin o gün ulaşabileceği en düşük ve en yüksek fiyattır; bu sınıra gelen hisse gün boyunca daha aşağı ya da yukarı gidemez. Devre kesici ise gün içindeki ani hareketi kısa süreliğine durdurur; işlemler başladıktan sonra fiyat hareket etmeye devam edebilir.
Sık sorulan sorular
Devre kesici hisseyi düşüşten korur mu?
Hayır. Yalnızca hareketi yavaşlatır. İşlemler yeniden başladığında fiyat düşmeye devam edebilir.
Devre kesici sırasında ne yapmalıyım?
Emir toplama aşamasında verilen emirler tek fiyattan eşleşir. Panikle piyasa fiyatından satış emri vermek, beklediğinizden çok daha düşük bir fiyattan satmanıza yol açabilir. Sık yapılan bu tür hataları yatırımcı hataları rehberimizde anlattık.
Endeks devre kesicisi hangi endekse bakar?
BIST 100 endeksine. Gün içindeki seyrini hisseler sayfamızda izleyebilirsiniz.
