Tezgah üstü ne demek?
İngilizcedeki "over-the-counter" (OTC) ifadesinin karşılığıdır. SPK'nın yatırım hizmetleri tebliği tezgah üstü piyasayı kısaca "borsalar ve teşkilatlanmış diğer pazar yerleri dışında kalan piyasalar" olarak tanımlar. İşlem, binlerce alıcı ve satıcının emirlerinin toplandığı merkezi bir defterde eşleşmez. İki taraf arasında, çoğu zaman bir bankanın ya da aracı kurumun kendi platformunda gerçekleşir ve fiyatı taraflar ya da işlemin karşısındaki kurum belirler.
Gündelik bir benzetme yapalım: Bankadan döviz alırken fiyatı bankanın kendisi verir ve aynı anda başka bir müşterinin hangi kurdan aldığını göremezsiniz. Tezgah üstü işlemlerin mantığı buna benzer. Banka fiyatı ile piyasa fiyatı arasındaki farkı makas aralığı maddesinde anlattık; güncel alış ve satış kurlarını döviz sayfamızda görebilirsiniz.
Borsa İstanbul'dan farkı
| Borsa İstanbul | Tezgah üstü | |
|---|---|---|
| Fiyat nasıl oluşur? | Emir defterinde, fiyat ve zaman önceliğiyle | Taraflar arasında ya da kurumun verdiği fiyatla |
| Sözleşme | Standart | Taraflara göre özelleştirilebilir |
| Takas güvencesi | Takasbank merkezi karşı taraftır | Çoğu zaman karşı tarafın ödeme gücüne bağlıdır |
| Şeffaflık | Fiyat ve işlem hacmi herkese açık | Fiyatı çoğunlukla yalnızca taraflar bilir |
Takasbank, Borsa İstanbul pay piyasasında 2017'den, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası'nda (VİOP) 2014'ten beri merkezi karşı taraf olarak çalışır: Her işlemde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçer ve takasın tamamlanmasını teminat ve garanti fonuyla üstlenir. Tezgah üstünde ise böyle bir ara kuruluş her zaman yoktur.
Türkiye'de nerede karşınıza çıkar?
- Forex (kaldıraçlı işlemler): Döviz ve kıymetli maden üzerinde, yatırılan teminatın katları büyüklüğünde pozisyon açılan işlemlerdir. Aracı kurumun elektronik platformunda yapılır ve aracı kurum işlemin karşı tarafı olabilir. SPK kurallarına göre pozisyon açılırken kaldıraç 10:1'i geçemez, başlangıç teminatı en az 50.000 TL'dir ve genel müşteri yatırdığı teminattan fazlasını kaybedecek şekilde işlem yaptırılamaz.
- Forward, swap ve opsiyonlar: Varsayalım bir ihracatçı üç ay sonra alacağı 100.000 doları bugünden belli bir kurla bozdurmak için bankayla forward sözleşmesi yapıyor. Tutar ve vade ona göre ayarlanır; işlem bankayla ihracatçı arasındadır. Benzer bir korumayı standart sözleşmelerle VİOP'ta da kurmak mümkündür.
- Bankanın kendi portföyünden sattığı tahviller: Bir eurobondu bankadan aldığınızda işlem çoğu zaman borsada değil, bankayla aranızda gerçekleşir ve fiyatı banka verir. Ayrıntılar tahvil ve eurobond rehberimizde.
Riskler
- Karşı taraf riski: Karşınızdaki kurum yükümlülüğünü yerine getiremezse alacağınızı tahsil etmekte zorlanabilirsiniz. SPK'nın tebliği, Kurul'un tezgah üstü işlemlerin takasını yetkili bir merkezi karşı taraf üzerinden yapılmaya zorunlu tutabileceğini öngörür. Takasbank 2019'dan bu yana bazı tezgah üstü türev işlemler için de bu hizmeti sunar.
- Fiyat şeffaflığı: Aldığınız fiyatın piyasaya uygun olup olmadığını kendiniz karşılaştırmanız gerekir. Kurum alış ve satış arasına kendi makasını ekler.
- Çıkış zorluğu: Size özel hazırlanmış bir sözleşmeyi vadeden önce kapatmak istediğinizde fiyatı genellikle sözleşmeyi yaptığınız kurum verir.
- Yetkisiz kurumlar: SPK, forex işlemlerinin yalnızca kendi yetkilendirdiği kuruluşlar aracılığıyla yapılabileceğini, yetkisiz kişilerce yaptırılmasının izinsiz sermaye piyasası faaliyeti suçu olduğunu duyurmuştur. Bu tür internet sitelerine erişim engeli için de işlem başlatır.
Sık sorulan sorular
Forex tezgah üstü bir piyasa mıdır?
Evet. İşlemler borsada değil, aracı kurumun platformunda yapılır. SPK'ya göre forex işlemleri yalnızca Kurul'un yetkilendirdiği kuruluşlar aracılığıyla yapılabilir; yetkili aracı kurum ve bankaların listesi SPK'nın internet sitesinde yer alır.
VİOP tezgah üstü müdür?
Hayır. VİOP, Borsa İstanbul bünyesinde standart sözleşmelerin işlem gördüğü organize bir piyasadır ve takasında Takasbank merkezi karşı taraftır.
Tezgah üstü işlem yasal mı?
Evet. SPK düzenlemeleri türev araç işlemlerinin borsada ya da tezgah üstünde yapılabileceğini öngörür. Önemli olan karşınızdaki kurumun bu iş için yetkili olmasıdır.
