Açığa satış ne demek?
Açığa satış, yatırımcının sahip olmadığı bir sermaye piyasası aracını satması ya da bunun için satış emri vermesidir. Satıcı, teslim edeceği payı aracı kurumu üzerinden ödünç alır; daha sonra piyasadan geri alıp iade eder. Fiyatın düşeceğini bekleyen yatırımcı bu yolla düşüşten kazanç sağlamaya çalışır.
Örnek: XYZ hissesi 50 TL'den işlem görürken ödünç aldığınız 100 lotu açığa sattınız ve hesabınıza 5.000 TL girdi. Fiyat 45 TL'ye düşünce 100 lotu 4.500 TL'ye geri alıp iade ederseniz brüt kazancınız 500 TL olur. Fiyat 60 TL'ye çıkarsa geri alım 6.000 TL tutar ve 1.000 TL zarar edersiniz. Ödünç ücreti ve komisyonlar bu sonuçtan ayrıca düşülür. Fiyatın ne kadar yükselebileceğinin bir sınırı olmadığı için açığa satıştaki zarar, normal alımdaki gibi yatırılan tutarla sınırlı değildir. Rakamlar örnektir.
Açığa satış nasıl yapılır, nasıl kapatılır?
Açığa satış, aracı kurumla yapılan sözleşme çerçevesinde ve emir girilirken işlemin açığa satış olduğu belirtilerek yapılır. Pozisyon aynı payı geri alıp ödünç verene iade ederek kapatılır. Hesaptaki teminatın yeterli kalması gerekir; fiyat aleyhinize yükselirse aracı kurum ek teminat isteyebilir ya da pozisyonu kapatabilir. Uygulanan başlıca kurallar:
- Hangi paylar: Borsa İstanbul kurallarına göre açığa satışa konu olabilecek araçlar Yıldız Pazar, Ana Pazar ve Gelişen İşletmeler Piyasası payları ile borsa yatırım fonlarıdır; Alt Pazar paylarında, varantlarda ve sertifikalarda açığa satış yapılamaz. Ancak SPK'nın Aralık 2024 kararıyla açığa satış 2 Ocak 2025'ten bu yana yalnızca BIST 50 endeksindeki paylarda serbesttir; diğer paylarda Şubat 2023'te başlayan yasak sürüyor.
- Yukarı adım kuralı: Açığa satış, son işlem fiyatının üzerindeki bir fiyattan yapılır; son fiyat bir önceki farklı fiyattan yüksekse son fiyattan da yapılabilir. Kural Yıldız Pazar paylarında uygulanmaz; Ana Pazar paylarında ve borsa yatırım fonlarında uygulanır. BIST 100 endeksi gün içinde önceki kapanışa göre %2 veya daha fazla düşerse kural, açığa satışa açık bütün paylarda seans sonuna kadar devreye girer. Devre kesici çalışan paylarda da seans sonuna kadar uygulanır.
- Açılış seansı: Açılış seansında açığa satış emri verilemez.
Kredili işlem nedir?
Kredili işlem, yatırımcının aracı kurumdan kredi kullanarak pay almasıdır. Alınan paylar teminat olarak tutulur. Hesaptaki özkaynağın işlem değerine oranı belirli bir seviyenin altına düşerse aracı kurum ek teminat ister. Korunması gereken asgari özkaynak oranı %35'tir; SPK sert dalgalanma dönemlerinde bu oranı geçici olarak %20'ye esnetebiliyor. Eylül 2026'da yeniden getirilen esneklik, Ekim 2026'daki kararla 30 Ekim 2026 seans sonuna kadar uzatıldı.
"Açığa satış ve kredili işlem yasağı" ne demek?
KAP'ta bir pay için "açığa satış ve kredili işlem yasağı" duyurusu gördüğünüzde, o payın belirtilen tarihler arasında açığa satılamayacağı ve aracı kurum kredisiyle alınamayacağı anlamına gelir. Nakit hesabınızdaki parayla alım ve elinizdeki payların satışı devam eder. Bu tedbir iki şekilde gelir: SPK'nın bütün piyasa için verdiği genel kararlarla ya da tek tek paylara uygulanan Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi'nin ilk aşaması olarak.
SPK'nın yakın dönemdeki genel yasaklarından 23 Mart 2025 tarihli karar 29 Ağustos 2025 seans sonunda sona erdi. 2 Mart 2026'da başlayan yasak ise uzatılarak 26 Haziran 2026 seans sonuna kadar sürdü. Bu tarihten sonra genel yasağın uzatıldığına dair bir karar bulamadık; Ağustos 2026 tarihli duyurular da açığa satışın yine yalnızca BIST 50 paylarında yapılabildiğini gösteriyor. Yasak dönemlerinde, açığa satış seçeneği işaretlenmeden açılıp aynı gün kapatılan pozisyonlar da yasak kapsamına alınır.
Yasak hisseyi nasıl etkiler?
Yasak, o payda düşüş yönünde pozisyon almayı ve krediyle alımı engeller; fiyatın hangi yöne gideceğini ise tek başına belirlemez. Kredili pozisyonların kapanması tedbirin başında satış baskısı yaratabilir, tedbir bitince talep artabilir; ama bunun tersi de yaşanabilir. Tedbirin kalkması tek başına bir alım nedeni değildir.
Volatilite Bazlı Tedbir Sistemi (VBTS)
VBTS, aşırı oynaklık görülen paylarda yatırımcıları korumak amacıyla SPK kararları çerçevesinde Borsa İstanbul'da uygulanan kademeli tedbir sistemidir. Paylar önceden tanımlanmış ölçütlere göre otomatik olarak belirlenir; seçim eşikleri kamuya açıklanmamıştır. Tedbirler şu sırayla uygulanır:
- Açığa satış ve kredili işlem yasağı
- Brüt takas
- Emir paketi: Piyasa emri ve piyasadan limite emir girişi kısıtlanır; emir iptali, miktar azaltma ve fiyat kötüleştirme yasaklanır; emir toplama aşamasındaki bilgi yayını kısıtlanır.
- Tek fiyat işlem yöntemi
- Emir iletim kanallarının kısıtlanması: Örneğin internet üzerinden emir iletimi yasaklanır.
Her tedbir bir ay sürer. Payın işlem esaslarında zaten bulunan tedbir atlanır ve sistem uygulanmayan ilk aşamadan başlar. Pay bir üst aşamaya geçtiğinde önceki tedbirlerin süresi de yeni bitiş tarihine uzar. Tedbir uygulanacak paylar ve tarihler seans kapanışından sonra KAP'ta duyurulur. 2026'dan örnekler: KARCL için 20 Ağustos ile 18 Eylül 2026 arasında brüt takas, YAYLA ve TMPOL için 25 Ağustos ile 24 Eylül 2026 arasında açığa satış ve kredili işlem yasağı uygulandı.
Brüt takas nedir?
Normalde bir yatırımcının aynı gün aynı paydaki alış ve satışları netleştirilerek takasa gider; gün içinde alıp satmak bu sayede mümkündür. Brüt takasta işlemler netleştirilmez: Alış için paranın, satış için payın hesapta hazır olması gerekir. Bu nedenle brüt takastaki bir payı aynı gün alıp satamazsınız; aldığınız payı satmak için takasın tamamlanmasını beklemeniz gerekir.
Tek fiyat işlem yöntemi nedir?
Payın sürekli işlem görmesi yerine, emirlerin belirli zaman aralıklarında toplanıp her seferinde tek bir fiyattan eşleştirildiği yöntemdir. Emir toplama süresince işlem gerçekleşmez; eşleşme anında en fazla işlem miktarını sağlayan fiyat belirlenir. Bu yöntem fiyatın kısa sürede sert hareket etmesini zorlaştırır, ama payı almak ya da satmak için eşleşme zamanını beklemeniz gerekir.
Tedbir ne zaman biter, nereden takip edilir?
Tedbirin başlangıç ve bitiş tarihleri KAP'taki Borsa İstanbul duyurusunda yazar. VBTS tedbiri, pazar değişikliği ya da başka kararlarla gelen işlem esaslarından bağımsız olarak süresinin sonuna kadar devam eder. Süre dolduğunda pay, bulunduğu pazarın olağan işlem esaslarına döner.
Sık sorulan sorular
Tedbirli hisse alınır mı, satılır mı?
Evet. Tedbirler işlem yasağı değildir, işlemin nasıl yapılacağını değiştirir. Açığa satış ve kredili işlem yasağında nakit alım ve elinizdeki payların satışı serbesttir; brüt takasta alış için paranın, satış için payın hesapta olması gerekir; tek fiyatta işlemler belirli aralıklarla gerçekleşir.
Yasak bitince hisse yükselir mi?
Bunun bir kuralı yoktur. Tedbirin bitmesi, payın yeniden olağan işlem esaslarına dönmesi demektir; fiyatı şirketin kendisi ve piyasa koşulları belirler.
BIST 50 dışındaki bir hisseyi açığa satabilir miyim?
Ekim 2026 itibarıyla hayır. SPK'nın kararı açığa satışı yalnızca BIST 50 endeksindeki paylar için serbest bırakıyor; endeksten çıkan payda açığa satış da kapanır. Güncel endeks üyeleri için BIST 50 hisseleri sayfasına bakabilirsiniz.
