Bankanızın mobil uygulamasında dolar 42,25 TL görünürken haber sitesinde 41,90 yazıyorsa, aradaki 35 kuruş nereye gidiyor? Döviz alırken ödediğiniz ücret çoğu zaman ayrı bir komisyon satırı olarak görünmez; alış ile satış kuru arasındaki farkın içine gömülüdür. Tutar büyüdükçe ya da sık işlem yaptıkça bu görünmeyen maliyet, beklediğiniz kur kazancının önemli bir kısmını yiyebilir.
Aşağıda makasın nasıl hesaplandığını, hangi kanalda ve hangi saatte neden genişlediğini, TCMB kurunun ne işe yaradığını ve çapraz kurları nasıl kontrol edeceğinizi varsayımsal rakamlarla adım adım göreceksiniz.
Alış-satış makası nedir?
Döviz ekranlarındaki "alış" kurumun sizden dövizi alacağı, "satış" ise size satacağı fiyattır. Siz her zaman satış kurundan alır, alış kurundan bozdurursunuz. İki fiyat arasındaki farka makas denir (makas aralığı).
Makası yüzdeye çevirmenin pratik yolu şudur:
Makas (%) = (Satış − Alış) ÷ Satış × 100
Satış kuruna bölmenin avantajı, sonucun "bugün alıp hemen geri bozdurursam paramın yüzde kaçını kaybederim" sorusunun cevabını birebir vermesidir. Bazı kaynaklar farkı alış kuruna ya da iki kurun ortalamasına böler; düşük makaslarda sonuçlar birbirine çok yakındır, karşılaştırma yaparken hep aynı yöntemi kullanmanız yeterlidir.
Makas TL olarak değil yüzde olarak karşılaştırılmalıdır. 70 kuruşluk makas dolar için başka, sterlin için başka bir oran ifade eder.
Kur nerede oluşur, siz nereden alırsınız?
Serbest piyasa kuru
Haber sitelerinde ve piyasa ekranlarında gördüğünüz anlık kur, büyük hacimli işlemlerin döndüğü toptan piyasada oluşan fiyatı yansıtır. Bu piyasada makas çok dardır ama bireysel yatırımcı doğrudan bu fiyattan işlem yapamaz. Serbest piyasa kurunu bir referans çizgisi gibi düşünün: Bankanın ya da büronun size verdiği fiyatın bu çizgiden ne kadar uzak olduğu, ödediğiniz gerçek ücrettir.
Bankalar
Bankalar dövizi hesaptan hesaba, yani elektronik olarak satar. Mobil uygulama ve internet şubesi en pratik kanaldır; ama banka fiyatına kendi marjını, kur riskini ve işletme maliyetini ekler. Makas bankadan bankaya, müşteri segmentine, tutara ve saate göre değişir. Ayrıca kambiyo işlemlerine uygulanan vergi gibi kalemler toplam tutarı artırabilir; oran ve kapsam zaman içinde değiştiği için onay ekranındaki toplam TL tutarına bakın ve güncel durumu bankanızdan veya GİB'den kontrol edin.
Döviz büroları
Bürolar nakit, yani efektif döviz alıp satar. Rekabetin yoğun olduğu bölgelerde makasları genellikle bankaların mobil makasından dardır; ama nakdi taşımak ve saklamak sizin sorumluluğunuzdadır. Bazı bürolar küçük kupürlere, eski seri ya da yıpranmış banknotlara daha düşük fiyat verebilir. Bozdurmayı düşündüğünüz nakdi alırken temiz ve büyük kupür isteyin.
TCMB gösterge kuru neden işlem kuru değil?
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası her iş günü, piyasada oluşan kurları esas alarak gösterge niteliğinde döviz alış, döviz satış, efektif alış ve efektif satış kurlarını ilan eder. Bu kurlar günde bir kez belirlenir ve gün içinde güncellenmez. Vergi, muhasebe ve gümrük işlemlerinde, resmi hesaplamalarda ve "TCMB kuru esas alınır" diye yazılmış sözleşmelerde referans olarak kullanılır.
TCMB bireylere döviz satmaz; bu kurdan işlem yapabileceğiniz bir gişe yoktur. Gün içinde kur hareket ettiyse, öğleden sonra okuduğunuz TCMB kuru o anki piyasa fiyatından belirgin biçimde farklı olabilir. Bankanızın kurunu TCMB kuruyla değil, anlık serbest piyasa kuruyla kıyaslayın.
Efektif ve döviz: Nakit neden daha pahalı?
Aynı bankada "döviz" kuru hesaptaki elektronik dövize, "efektif" kuru banknota uygulanır. Banknotu ülkeye getirmek, kasada saklamak, sigortalamak ve sayım yapmak maliyetlidir; bu yüzden efektif makası genellikle döviz makasından geniştir. Nakit ihtiyacınız yoksa hesabınızda tutacağınız dövizi efektif olarak almanın bir avantajı yoktur.
Mesai dışında ve hafta sonu makas neden açılır?
Banka size dolar sattığında ortaya çıkan açık pozisyonu piyasada karşılamak ister. Akşam saatlerinde TL piyasası sığlaşır, hafta sonu ise küresel döviz piyasası kapanır. Banka Cumartesi sattığı doları ancak piyasalar yeniden açıldığında karşılayabilir; arada kur sıçrarsa zararı kendisi üstlenir. Bu riski fiyatlamanın yolu makası açmaktır.
Pratik sonuç: Cuma akşamı ya da hafta sonu yapılan alım, aynı tutarda bir hafta içi alımdan belirgin biçimde pahalı olabilir. Acil bir ihtiyaç yoksa işlem saatlerinde alıp satmak, kontrol edebileceğiniz en kolay tasarruftur.
Örnek: Dolara girip çıkmanın maliyeti
Varsayalım 100.000 TL ile dolar alıp hemen geri bozduracaksınız. Aşağıdaki kurlar tamamen örnektir ve kanallar arasındaki farkı göstermek için seçilmiştir.
| Kanal (örnek) | Alış | Satış | Makas | Makas (%) | 100.000 TL ile alınan | Hemen bozdurunca | Kayıp |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Banka, mesai içi | 41,55 | 42,25 | 0,70 | %1,66 | 2.366,86 USD | 98.343,20 TL | 1.656,80 TL |
| Banka, hafta sonu | 41,20 | 42,60 | 1,40 | %3,29 | 2.347,42 USD | 96.713,62 TL | 3.286,38 TL |
| Döviz bürosu (efektif) | 41,80 | 41,98 | 0,18 | %0,43 | ≈ 2.382 USD | ≈ 99.571 TL | ≈ 429 TL |
| Serbest piyasa (referans) | 41,89 | 41,91 | 0,02 | %0,05 | İşlem yapılamaz | — | — |
Banka satırının hesabını adım adım yapalım:
- Makas: 42,25 − 41,55 = 0,70 TL. Yüzde olarak: 0,70 ÷ 42,25 × 100 ≈ %1,66.
- Alım: 100.000 ÷ 42,25 ≈ 2.366,86 dolar.
- Hemen bozdurma: 2.366,86 × 41,55 ≈ 98.343,20 TL.
- Kayıp: 100.000 − 98.343,20 = 1.656,80 TL, yani makas yüzdesiyle aynı oran.
Karma bir senaryo da düşünün: Cumartesi 42,60'tan aldınız, kur yerinden hiç oynamadan Pazartesi mesai içinde 41,55'ten bozdurdunuz. Kayıp 1 − 41,55 ÷ 42,60 ≈ %2,46 olur; hafta sonu alımı tek başına maliyeti yaklaşık bir buçuk katına çıkarır.
Başa baş noktası ve fırsat maliyeti
Mesai içi banka örneğinde zarar etmeden çıkabilmek için bankanın alış kurunun 41,55'ten 42,25'e, yani 42,25 ÷ 41,55 − 1 ≈ %1,68 yükselmesi gerekir.
Hesap burada bitmez. Parayı TL'de bıraksaydınız bir getiri elde edecektiniz. Varsayalım aynı üç ayda TL mevduattan net %8 kazanacaktınız. Dolar tarafında aynı sonuca ulaşmak için bankanın alış kurunun üç ay içinde 1,08 × 42,25 ÷ 41,55 − 1 ≈ %9,82 yükselmesi gerekir. Yani dövize geçmenin eşiği yalnızca makas değil, makas artı vazgeçtiğiniz TL getirisidir.
Çapraz kur (parite) mantığı
Euro/TL kuru, euro/dolar paritesi ile dolar/TL kurunun çarpımına yakındır:
EUR/TRY ≈ EUR/USD × USD/TRY
Örnek olarak EUR/USD 1,1500 ve USD/TRY 42,00 ise teorik EUR/TRY = 1,1500 × 42,00 = 48,30 olur. Bu çarpım iki iş görür:
- Fiyat kontrolü: Bankanızın euro satış kuru, çapraz hesapla bulduğunuz değerin çok üzerindeyse euro makası dolar makasından geniş demektir.
- Çift makas tuzağı: Elinizdeki doları euroya çevirmek isterseniz ve banka bunu TL üzerinden iki ayrı işlem olarak yaparsa, önce dolar bozdururken sonra euro alırken iki kez makas ödersiniz. Doğrudan parite işlemi sunan bir kanal varsa onun makasını bu toplamla karşılaştırın.
DXY ve TL kuru: Temkinli bir not
DXY endeksi doların euro, Japon yeni, sterlin, Kanada doları, İsveç kronu ve İsviçre frangına karşı değerini ölçer; endekste euronun ağırlığı yarıdan fazladır. Türk lirası endekste yer almaz.
DXY'nin TL'ye en doğrudan etkisi parite üzerinden görülür. Varsayalım dolar küresel olarak güçlendi ve EUR/USD %3 düşerek 1,1500'den 1,1155'e geriledi, dolar/TL ise 42,00'de sabit kaldı. Euro/TL 48,30'dan 1,1155 × 42,00 ≈ 46,85'e iner. Dolar/TL hiç değişmediği halde euro tutan biri TL bazında yaklaşık %3 kaybetmiş olur.
Dolar/TL'nin kendisi ise çoğunlukla yurt içindeki etkenlerle hareket eder: enflasyon farkı, politika faizi ve para politikasının yönü, rezervler, cari denge gibi. Doların küresel olarak güçlendiği dönemlerde gelişmekte olan ülke paraları baskı görebilir, ama bu ilişki ne birebir ne de her dönemde geçerlidir. "DXY yükseldi, dolar/TL de aynı oranda yükselir" diye bir kural yoktur; döviz kararını tek başına DXY'ye dayandırmayın.
Makas maliyetini düşürmek için kontrol listesi
- İşlemi mesai içinde yapın; hafta sonu ve gece saatlerinden kaçının.
- Kurları TL değil, makas yüzdesiyle karşılaştırın.
- Nakde ihtiyacınız yoksa efektif yerine hesap üzerinden işlem yapın.
- Küçük tutarlarla sık al-sat yapmayın; her tur makası yeniden ödersiniz.
- Onaylamadan önce vergi dahil toplam TL tutarına bakın.
- Dolar-euro geçişlerinde çift makas ödeyip ödemediğinizi kontrol edin.
BorsaPano'da nasıl kullanılır?
- Döviz sayfasındaki karşılaştırmalı kur tablosunda her para birimi için serbest alış, serbest satış, makas, TCMB döviz satış kuru ve serbest piyasa ile TCMB arasındaki fark yan yana görünür.
- Bankanızın uygulamasındaki alış ve satış kurunu not edin, yukarıdaki formülle makas yüzdesini hesaplayın ve tablodaki serbest piyasa makasıyla kıyaslayın. Aradaki fark, bankanın size uyguladığı ek marjı gösterir.
- Aynı sayfadaki çapraz kurlar ve pariteler tablosundan EUR/USD paritesini alın, dolar/TL ile çarparak euro kurunu kontrol edin. DXY'yi de bu bölümden izleyebilirsiniz.
- Döviz çeviriciye tutarı girin. Çevirici serbest piyasa kurlarıyla tahmini bir tutar verir; bankanın size söylediği tutarla arasındaki fark, bankanın serbest piyasaya göre size yansıttığı ek maliyetin TL karşılığıdır.
- Fırsat maliyetini görmek için mevduat faizi sayfasındaki net getiri hesaplayıcıyla aynı tutarın TL'de ne kazandıracağına bakın.
- Dolar, euro ve altını karşılaştırma aracında aynı grafiğe koyup getiri, volatilite ve maksimum düşüşlerini kıyaslayın; aldığınız dövizi portföyüm sayfasında takip edin.
Sık sorulan sorular
TCMB kurundan döviz alabilir miyim?
Hayır. TCMB kuru resmi işlemler ve hesaplamalar için ilan edilen gösterge bir kurdur. Bankalar ve bürolar kendi alış-satış kurlarını belirler.
Makas yüzdesini nasıl hesaplarım?
Satış ile alış kuru arasındaki farkı satış kuruna bölüp 100 ile çarpın. Sonuç, alıp hemen bozdurduğunuzda kaybedeceğiniz oranı verir.
Hafta sonu döviz almak neden pahalı?
Küresel döviz piyasası kapalı olduğu için bankalar Pazartesi açılışına kadar kur riskini taşır ve bunu daha geniş makasla fiyatlar. Acil değilse işlemi hafta içine bırakmak çoğu zaman daha ucuzdur.
Döviz bürosu her zaman bankadan ucuz mu?
Her zaman değil. Bürolarda makas çoğu zaman dar olsa da yalnızca nakit işlem yapılır, kupür ve banknot durumu fiyatı etkileyebilir, nakit taşıma riski de size aittir. Karar vermeden önce iki kanalın makas yüzdesini aynı anda karşılaştırın.
